POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 348)

W centrum Niewęgłosza (gm. Czemierniki) codzienny ruch zatacza koło wokół nazwy, która niesie ze sobą ciężar historii. Rondo imienia Wojewody Lubelskiego Władysława Cholewy powstało jako symbol pamięci – nazwę nadano mu w 2017 roku, po remoncie drogi wojewódzkiej nr 814. Dla mieszkańców to nie tylko punkt orientacyjny. To przypomnienie o człowieku związanym z tą ziemią, którego losy prowadziły przez fronty, więzienia i łagry.

Władysław Cholewa, używający pseudonimów „Łukasz” i „Paśnik”, urodził się 6 lutego 1892 roku w pobliskim Bełczącu, zmarł 4 lipca 1962 roku w Warszawie. Był działaczem ludowym, spółdzielczym i niepodległościowym, a od sierpnia 1941 do sierpnia 1944 Okręgowym Delegatem Rządu RP na województwo lubelskie. Choć przyszedł na świat w niewielkim Bełczącu, wyrastał z tej samej lokalnej wspólnoty, z której wywodzi się dzisiejszy Niewęgłosz – to stąd pochodził i do tych stron wielokrotnie wracał. Był synem Łukasza Cholewy, rolnika i uczestnika powstania styczniowego.

W 1906 roku jego rodzina przeniosła się do Pawlikowic koło Wieliczki w Galicji. Tam ukończył gimnazjum i został nauczycielem ludowym, kontynuując naukę na Wolnej Wszechnicy Polskiej. Już jako osiemnastolatek zaangażował się w środowisko skupione wokół pisma „Zaranie” i wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1910 roku został aresztowany i wysiedlony do Radomia. W latach 1911-1913 prowadził nielegalne szkoły i kursy dokształcające – najpierw w Rudach pod Puławami, następnie w Bełczącu.

W 1913 roku wcielono go do armii rosyjskiej. Walczył w czasie I wojny światowej, został ciężko ranny i w 1915 roku odesłany do rodzinnej wioski. Po wyleczeniu ran, za namową Marii Orsetti, założycielki Ligi Kooperatystek, związał się z ruchem spółdzielczym. Pracował w sklepie w Rejowcu, później jako magazynier i lustrator w Związku Rewizyjnym Spółdzielni Rolniczych w Warszawie oraz w Związku Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych. Doszedł do stanowiska wicedyrektora okręgu – najpierw we Lwowie, następnie w Białymstoku i Lublinie.

W 1918 roku wstąpił do PSL „Wyzwolenie”, a po zjednoczeniu ruchu ludowego w 1931 roku do Stronnictwa Ludowego, pełniąc funkcje prezesa lub sekretarza w zarządach powiatowych. W latach 1925-1929 kształcił się w Szkole Nauk Politycznych w Warszawie. W 1939 roku przeniósł się do Lublina, gdzie pracował w spółdzielni rolniczo-handlowej, a następnie w Okręgowym Związku Spółdzielni Rolniczych.

W czasie okupacji organizował pomoc dla ofiar hitlerowców – więźniów obozu na Majdanku oraz osób przetrzymywanych na zamku lubelskim. Działał w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W sierpniu 1941 roku zaproponowano mu stanowisko Wojewódzkiego Delegata Rządu RP w Lublinie, czyli konspiracyjnego wojewody. W lipcu 1944 roku do Lublina wkroczyła Armia Czerwona. 25 lipca władze konspiracyjne zdecydowały się ujawnić i na ulicach pojawiło się obwieszczenie o przejęciu władzy przez Rząd RP na uchodźstwie, reprezentowany przez Władysława Cholewę, który jako siedzibę wybrał budynek przy Krakowskim Przedmieściu 43. W tym czasie przebywał poza Lublinem, ale wrócił jeszcze tego samego dnia. Następnego dnia do miasta wkroczyła w uroczystej defiladzie 1 Armia Wojska Polskiego, umożliwiając przejęcie władzy przez PKWN i realizację planów Stalina – powołanie podporządkowanego ZSRR Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej. Obwieszczenie Cholewy zostało zaklejone Manifestem PKWN.

Przez krótki czas w Lublinie panowała dwuwładza. Delegatura przeniosła się do budynku przy ul. Szopena 7. 3 sierpnia 1944 roku do siedziby wkroczyły radzieckie władze bezpieczeństwa i aresztowały Władysława Cholewę oraz jego współpracownika, przedstawiciela Armii Krajowej Kazimierza Tumidajskiego. Przewieziono ich do Chełma, gdzie spotkali się z Edwardem Osóbką-Morawskim, Andrzejem Witosem i Stanisławem Radkiewiczem. Próbowano nakłonić ich do współpracy z PKWN, lecz obaj odmówili. Zostali przetransportowani z lotniska w Świdniku do ZSRR. Cholewę osadzono w więzieniu Lefortowo w Moskwie, następnie w obozie NKWD nr 179 w Diagilewie koło Riazania, potem w obozie jenieckim NKWD w Griazowcu i w Brześciu.

Do kraju powrócił w 1947 roku. Najpierw zamieszkał w Bełczącu, później przeprowadził się do Warszawy. Nadal próbował działać w spółdzielczości, jednak był prześladowany przez władze komunistyczne. Zmarł 4 lipca 1962 roku i spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Od 1989 roku w Lublinie istnieje ulica jego imienia.

W 1994 roku na ścianie budynku przy Krakowskim Przedmieściu 43 umieszczono tablicę o treści: „W TYM GMACHU / OD 25 DO 29 LIPCA 1944 R. / DZIAŁAŁA / OKRĘGOWA / DELEGATURA / RZĄDU R.P. NA KRAJ / STANOWISKO / DELEGATA–WOJEWODY / LUBELSKIEGO / PEŁNIŁ / WŁADYSŁAW / CHOLEWA / DZIAŁACZ / LUDOWY I SPÓŁDZIELCZY / ARESZTOWANY / ZE WSPÓŁPRACOWNIKAMI / PRZEZ NKWD / DEPORTOWANY DO ZSSR / (znak Polski Walczącej) / PRO MEMORIA / W 50 ROCZNICĘ / 1994”.

Z kolei na budynku Szkoły Podstawowej w Czemiernikach znajduje się tablica z czterolistną koniczyną i napisem: „WŁADYSŁAW CHOLEWA / ( 1892 – 1962 ) / urodzony w Bełczącu / działacz niepodległościowy, ludowy i spółdzielczy / delegat rządu RP na uchodźstwie na okręg lubelski / – Wojewoda Lubelski 1941 – 1944, / więzień łagrów sowieckich 1944 – 1947 / CZEŚĆ JEGO PAMIĘCI // Czemierniki 2012 Czemiernickie Towarzystwo regionalne / (fundatorzy)”.

Rondo w Niewęgłoszu nie jest więc wyłącznie elementem drogowej infrastruktury. To symbol pamięci o człowieku, który pochodził z tej ziemi, przeszedł przez najtrudniejsze doświadczenia XX wieku i pozostał wierny swoim przekonaniom. W miejscu, gdzie drogi rozchodzą się na wszystkie strony, historia zatacza pełne koło.