POZNAJCIE

Cudze chwalicie, swoje poznajcie... (cz. 356)

Pośród podmokłych łąk w Niewęgłoszu (gm. Czemierniki), w widłach rzek Tyśmienicy i Bobrówki, znajduje się niezwykła pamiątka wczesnego średniowiecza. Około kilometra na południe w linii prostej od zabudowań wsi , w sąsiedztwie stawów rybnych, wznosi się niepozorne, piaszczyste wyniesienie. To właśnie tam zachowały się ślady grodu funkcjonującego między X a XII wiekiem – jednego z nielicznych tak dobrze czytelnych obiektów tego typu na Lubelszczyźnie.

Grodzisko w Niewęgłoszu zajmuje teren o powierzchni 1,9 hektara i ma kształt zbliżony do pierścienia. Jego sercem był majdan, czyli centralny, otwarty plac o powierzchni 0,45 hektara. Otaczał go wewnętrzny wał ziemny w formie regularnego owalu o wymiarach 77 na 80 metrów. Do dziś zachowało się około dwóch trzecich jego obwodu, a wysokość wału wynosi od 1 do 1,3 metra. U jego podnóża biegła fosa, która dodatkowo utrudniała dostęp do wnętrza grodu. Drugi, zewnętrzny wał był znacznie większy – obejmował obszar o średnicy 150 na 154 metry. Dziś przetrwała mniej więcej połowa jego obwodu, a jego wysokość waha się od 0,3 do 0,7 metra. Co ciekawe, jego przebieg nie jest regularny. Od strony zachodniej oddalony jest od wału wewnętrznego o 40–50 metrów, natomiast po stronie wschodniej dystans ten wynosi od 10 do 40 metrów. Ten wał również otaczała fosa, a pozostałości obu fos sięgają obecnie od 1 do 1,5 metra głębokości. Od strony południowej konstrukcje zostały częściowo zniszczone i rozmyte przez drogę przecinającą teren grodziska.

Na wschód od wałów rozciąga się podgrodzie – wydłużony pas terenu przypominający język, wznoszący się około 2 metry ponad poziom otaczających łąk. Takie położenie, w widłach rzek i wśród mokradeł, sprawiało, że miejsce było naturalnie trudno dostępne, a więc idealne do celów obronnych.

O istnieniu grodziska po raz pierwszy wspomniano w 1876 roku dzięki J. Przyborowskiemu, który wprowadził je do literatury naukowej. Około 1955 roku przypadkowo natrafiono tu na kamienny zabytek określany jako „granitowa głowa”. W tym samym czasie znaleziono również żelazny czekan bojowy typu bradatica. Rok później badania powierzchniowe przeprowadził Jan Gurba. Uznał on, że mamy do czynienia z zespołem osadniczym składającym się z grodu i towarzyszącej mu osady, a na podstawie znalezionej ceramiki datował jego funkcjonowanie na X–XI wiek. W 1967 roku obiekt został oficjalnie uznany za zabytek.

Najważniejsze badania wykopaliskowe odbyły się w 1970 roku pod kierunkiem Andrzeja Kutyłowskiego. Archeolodzy założyli siedem wykopów o łącznej powierzchni 550 metrów kwadratowych. Ustalono, że oba wały miały gliniane jądro i nie posiadały dodatkowych drewnianych wzmocnień. W obrębie majdanu oraz między wałami odkryto warstwę kulturową o grubości od 0,6 do 1,2 metra, świadczącą o intensywnym użytkowaniu terenu. W jednym z wykopów, na głębokości około metra, znaleziono ślady przepalonej drewnianej konstrukcji. Odkryto także otwarte, kamienne paleniska. Wśród zabytków ruchomych znalazła się bardzo duża liczba fragmentów naczyń ceramicznych – pochodzących z kilkudziesięciu różnych wyrobów – oraz pięć silnie skorodowanych przedmiotów metalowych.

Wszystkie te znaleziska wskazują, że gród był zamieszkiwany przynajmniej okresowo w X i XI wieku. Niewykluczone, że zewnętrzny wał dobudowano później, o czym może świadczyć jego nieregularny przebieg. Obecność osady w sąsiedztwie sugeruje, że oba elementy tworzyły jeden funkcjonujący zespół. Położenie w trudno dostępnym terenie, podwójny system obronny oraz odkrycie broni pozwalają przypuszczać, że miejsce miało charakter militarny i mogło być siedzibą uzbrojonej załogi strzegącej okolicznych przepraw i szlaków.

Dziś grodzisko w Niewęgłoszu nie jest już twierdzą, lecz cichym świadkiem dawnych czasów – miejscem, gdzie krajobraz wciąż przechowuje ślady życia i obronnej myśli sprzed ponad tysiąca lat.